Krótko: prąd znamionowy wyłącznika musi spełniać IB ≤ In ≤ Iz. Do gniazd w przewodzie 2,5 mm² stosuje się zwykle 16 A, do oświetlenia w 1,5 mm² orientacyjnie 10 A. Charakterystykę B lub C dobiera się do odbiornika.
Spis treści
Dobór wyłącznika nadprądowego opiera się na zależności IB ≤ In ≤ Iz: prąd znamionowy wyłącznika nie może być mniejszy od prądu roboczego obwodu ani większy od obciążalności długotrwałej przewodu. Dla gniazd 230 V w przewodzie miedzianym 2,5 mm² stosuje się zwykle 16 A, dla oświetlenia w przewodzie 1,5 mm² orientacyjnie 10 A. Dodatkowo dobiera się charakterystykę wyzwalania (B lub C) oraz zdolność wyłączania, na przykład 6 kA lub 10 kA.
Warunek IB ≤ In ≤ Iz i obciążalność przewodu
Wg PN-HD 60364-4-43 zabezpieczenie przeciążeniowe spełnia dwa warunki. Pierwszy: IB ≤ In ≤ Iz, gdzie IB to prąd roboczy obwodu, In to prąd znamionowy wyłącznika, a Iz to obciążalność prądowa długotrwała przewodu. Drugi: prąd zadziałania zabezpieczenia w umownym czasie I2 nie przekracza 1,45 Iz. Dla wyłączników instalacyjnych wg PN-EN 60898-1 prąd I2 wynosi 1,45 In, więc przy spełnionym pierwszym warunku drugi jest spełniony automatycznie.
Obciążalność Iz zależy od przekroju, materiału żył, rodzaju izolacji, sposobu ułożenia (w rurze w ścianie, w bruździe, na ścianie), temperatury otoczenia i liczby wspólnie ułożonych obwodów. Ten sam przewód ma więc inną obciążalność w izolacji termicznej niż ułożony na tynku. Więcej o doborze samych przewodów: przewody instalacyjne i różnice między YDY, YDYp i YKY.
Zabezpieczenie nadprądowe przewodu: typowe pary przekrój–In
Zabezpieczenie nadprądowe przewodu dobiera się do przekroju żył. Tabela podaje typowe wartości In dobierane zachowawczo dla przewodów miedzianych z izolacją PVC, dwóch żył obciążonych, ułożonych w ścianie lub w rurze (metody B1/C wg PN-HD 60364-5-52). Wartości są orientacyjne i dotyczą temperatury otoczenia 30 °C. W korzystnych warunkach ułożenia przewód może mieć większą obciążalność, ale przy ułożeniu w izolacji termicznej, wiązkach lub wyższej temperaturze obciążalność spada i trzeba wybrać mniejszy In.
| Przekrój | Typowy In (orientacyjnie) | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| 1,5 mm² | 10 A | obwody oświetleniowe |
| 2,5 mm² | 16 A | obwody gniazd 230 V |
| 4 mm² | 25 A | odbiorniki o większej mocy, krótkie linie |
| 6 mm² | 32 A | płyta indukcyjna, piec, linie zasilające |
| 10 mm² | 50 A | linie zasilające rozdzielnic |
| 16 mm² | 63 A | linie zasilające, złącza |
Prąd znamionowy dobrany z tabeli nie zastępuje sprawdzenia spadku napięcia. W długich liniach przekrój często trzeba zwiększyć mimo spełnionego warunku In ≤ Iz. Przykład doboru dla odbiornika dużej mocy opisuje artykuł o przekroju przewodu do płyty indukcyjnej.
Jaki wyłącznik nadprądowy do gniazd: B16 czy C16
Do obwodów gniazd 230 V w przewodzie 2,5 mm² wybiera się wyłącznik 16 A. Pozostaje kwestia charakterystyki. Wg PN-EN 60898-1 charakterystyka B wyzwala zwarciowo przy prądzie od 3 do 5 In, czyli dla 16 A od 48 do 80 A. Charakterystyka C wyzwala przy 5–10 In, czyli od 80 do 160 A.
Pytanie „B16 czy C16” rozstrzyga rodzaj odbiornika i długość obwodu. Charakterystyka B szybciej wyłącza zwarcie na końcu długiej linii, gdzie prąd zwarciowy jest mały. Charakterystyka C toleruje większe prądy rozruchowe, występujące przy silnikach, transformatorach i zasilaczach. Przykłady jednobiegunowe 16 A: ETIMAT 6 1P B16, 6 kA oraz ETIMAT 6 1P C16, 6 kA. Szersze porównanie obu charakterystyk: wyłącznik nadprądowy B czy C.
Zdolność wyłączania i liczba biegunów
Zdolność wyłączania zwarciowego wyłącznika musi być co najmniej równa spodziewanemu prądowi zwarciowemu w miejscu zainstalowania. Wyłączniki ETIMAT 6 w przytoczonych przykładach mają zdolność wyłączania 6 kA, a ETIMAT 10 – 10 kA, na przykład ETIMAT 10 1P C16, 10 kA. Większa wartość jest potrzebna blisko transformatora lub złącza o dużej mocy zwarciowej, a spodziewany prąd zwarciowy podaje projekt lub operator sieci.
Liczba biegunów wynika z układu obwodu. Obwód jednofazowy zabezpiecza wyłącznik 1P lub 2P, gdy ma być rozłączany także przewód neutralny. Odbiornik trójfazowy, na przykład silnik lub płytę z przyłączem trójfazowym, zabezpiecza wyłącznik 3P, taki jak ETIMAT 10 3P B16, 10 kA. Sposób wpięcia aparatów w rozdzielnicę opisuje artykuł jak podłączyć rozdzielnicę mieszkaniową. Dostępne aparaty znajdują się w dziale wyłączniki nadprądowe. Prace przy rozdzielnicy wykonuje osoba z uprawnieniami SEP.
Typowe błędy przy doborze wyłącznika
- In większy od Iz. Wyłącznik 20 A na przewodzie 1,5 mm² lub 32 A na 2,5 mm² nie chroni przewodu przed przeciążeniem, bo przewód może się nagrzewać, a wyłącznik nie zadziała. Także 25 A na 2,5 mm² w typowych warunkach (izolacja termiczna, wiązki) nie chroni przewodu przed przeciążeniem.
- Pominięcie warunków ułożenia. Przewód w izolacji termicznej lub w gęstej wiązce ma mniejsze Iz niż w tabeli.
- Za mała zdolność wyłączania. Wyłącznik 6 kA przy spodziewanym prądzie zwarciowym wyższym niż 6 kA nie spełnia wymagań.
- Charakterystyka C w bardzo długim obwodzie. Przy małym prądzie zwarciowym na końcu linii wyłącznik może nie wyzwolić w wymaganym czasie.
- Wyłącznik nadprądowy zamiast różnicowoprądowego. Wyłącznik nadprądowy nie chroni przed porażeniem prądem upływu, do tego służy wyłącznik różnicowoprądowy.
Najczęstsze pytania
Jaki wyłącznik nadprądowy do gniazd?
Do obwodów gniazd 230 V w przewodzie miedzianym 2,5 mm² stosuje się wyłącznik 16 A, najczęściej o charakterystyce B. Prąd znamionowy nie może przekraczać obciążalności przewodu, a przy długich liniach trzeba sprawdzić spadek napięcia.
B16 czy C16 do gniazd w domu?
B16 wyzwala zwarciowo przy 3–5 In, czyli 48–80 A, i lepiej sprawdza się w długich obwodach. C16 wyzwala przy 5–10 In, czyli 80–160 A, więc toleruje prądy rozruchowe silników i transformatorów. Wybór zależy od odbiornika i długości linii.
Jaki wyłącznik do przewodu 1,5 mm²?
Do przewodu miedzianego 1,5 mm² w obwodach oświetleniowych dobiera się orientacyjnie wyłącznik 10 A. Dokładna wartość zależy od sposobu ułożenia i temperatury otoczenia, ale prąd znamionowy nigdy nie może przekraczać obciążalności przewodu.
Co oznacza warunek IB ≤ In ≤ Iz?
IB to prąd roboczy obwodu, In to prąd znamionowy wyłącznika, Iz to obciążalność długotrwała przewodu. Wyłącznik musi mieć prąd co najmniej równy prądowi obwodu i nie większy niż obciążalność przewodu, wg PN-HD 60364-4-43.